สปกช. เป็นองค์กรที่มีลักษณะพิเศษ คือ เป็นหน่วยงานที่จัดตั้งขึ้นตามนโยบายของรัฐบาล ภายใต้การกำกับดูแลของคณะกรรมการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชนแห่งชาติ สำนักนายกรัฐมนตรีและกำลังดำเนินการตรากฎหมายรองรับสถานภาพขององค์กรนี้ ในระหว่างนี้ได้ดำเนินงานไปโดยมีสถานภาพเสมือนหนึ่งเป็นหน่วยงานอิสระที่ อยู่ในการชี้ทิศของคณะผู้ทรงคุณวุฒิที่มีอุดมการณ์ มีความห่วงใยบ้านเมือง โดยไม่คำนึงถึงประโยชน์ต่อตนเอง ทั้งในเชิงเศรษฐกิจ สังคม หรือการเมือง บุคลากรที่ปฏิบัติงานได้มาจากสถาบันการศึกษา หน่วยงานของกระทรวงที่เกี่ยวข้อง ตัวแทนของเครือข่ายภาคประชาชนและองค์กรพัฒนาเอกชน ทั้งโดยวิธียืมตัวช่วยราชการ และจัดจ้างขึ้นมาโดยตรง ทั้งนี้ได้รับทุนสนับสนุนการทำงานเบื้องต้นจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการ สร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) และต้องระดมทรัพยากรประเภทต่างๆจากอีกหลายภาคส่วนทั้งภายในและต่างประเทศโดย การร่วมมือทำงานที่มีวัตถุประสงค์เดียวกัน
สปกช. มีหน้าที่ศึกษาสถานการณ์ แสวงหาแนวทางแก้ไข และเสนอแนะนโยบาย กฎหมายที่เหมาะสม (think tank หรือที่เรียกว่า policy institute ในประเทศสหรัฐอเมริกา) ให้แก่รัฐบาล ส่วนราชการทั้งในระดับชาติและระดับท้องถิ่น รวมทั้งให้การศึกษาประชาชน กิจกรรมส่วนใหญ่จะเป็นการประมวลสถานการณ์ ศึกษาแนวโน้ม วิเคราะห์สถานการณ์ และสะท้อนข้อมูลให้ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องหรือสังคมทราบ การจัดเวทีสาธารณะเพื่อประมวลปัญหา ความต้องการ หรือแนวทางในการป้องกันแก้ไขปัญหาต่างๆที่เกี่ยวข้องกับภารกิจของ สปกช. การสร้างความร่วมมือในการขับเคลื่อนประเด็นสาธารณะ การรณรงค์ให้การศึกษาประชาชน หรือการพัฒนาแกนนำที่จะไปขับเคลื่อนงานของตน การส่งเสริมและร่วมมือกับภาคีต่างๆในการทำโครงการนำร่อง และ สปกช. จะส่งเสริมการวิจัยเชิงปฏิบัติการ (action research) เพื่อสร้างบทเรียน ข้อเสนอแนะต่อหน่วยงานอื่นๆในการพัฒนาโครงการในลักษณะใกล้เคียงกันต่อไป