ประวัติความเป็นมา
ผู้ใหญ่วิบูลย์ เข็มเฉลิม เคยปลูกมันสำปะหลัง ข้าวโพด ฝ้าย แต่ต้องประสบปัญหาภาวะต้นทุนการผลิตสูง ราคาพืชผลตกต่ำ มีหนี้สินมากขึ้น จนต้องขายที่ทำกินใช้หนี้ เหลือพื้นที่ทำกิน 9 ไร่เศษ ได้ตัดสินใจขอทำกินบนผืนดินผืนสุดท้าย ด้วยการปลูกพืชอาหารอายุสั้นที่ต้องกินและเป็นที่ต้องการของท้องถิ่นโดยไม่เน้นการลงทุน แต่ใช้แรงงานของตนเองและครอบครัวเป็นหลัก เกิดแนวคิด "ปลูกพืชที่กิน กินพืชที่ปลูก" มีการเรียนรู้จากพืชที่ปลูก การใช้ประโยชน์และสรรพคุณทางยา การปลูกไม้ผลไม้ยืนต้นแบบผสมผสาน เพื่อฟื้นฟูสภาพป่าในที่สุดก็กลายเป็น "วนเกษตร"
หลักคิด
วนเกษตร เป็นเทคนิควิธีการและปรัชญาในการดำเนินชีวิต เป็นแนวทางในการดำเนินชีวิตให้มีความพอเพียงพึ่งตนเองได้ โดยทำให้มีกินเป็นพื้นฐานก่อน เหลือจึงขาย แรก ๆ ท่านเรียก "เกษตรกรรมพื้นฐาน" ปลูกพืชผักระยะสั้นให้มีกินอย่างต่อเนื่อง ปลูกพืชที่กินได้ ปลูกพืชสมุนไพร ทั้งไม้เล็กไม้ใหญ่ ได้เห็นต้นไม้แต่ละต้นเติบโตอย่างใกล้ชิด ได้เห็นความสัมพันธ์ของพืชพันธุ์ไม้เล็กใหญ่ที่หลากหลายและอยู่ร่วมกันอย่างสมดุลในป่าผืนเล็ก ไม้ใหญ่เมื่อเติบโตเต็มที่ถ้าไม่นำมาสร้างบ้านเรือนหรือเครื่องใช้ไม้สอยก็สามารถขายให้มูลค่าพอสมควร เรียกได้ว่าเป็นการสร้างสวัสดิการชีวิตให้กับตนได้ในอนาคต ขณะที่ไม้ชั้นกลาง ไม้ชั้นล่าง เราสามารถจัดการกับราก ต้น ใบ ดอก ผล ให้เป็นอาหาร ยา และของใช้ต่าง ๆ ได้ สามารถสร้างเป็นอุตสาหกรรมชุมชน โดยความร่วมมือกันของคนที่ทำวนเกษตรด้วยกัน
แนวทางการบริหารจัดการ แนวคิดในการจัดการทรัพยากรอย่างยั่งยืนบนฐานคิดวนเกษตรและการพึ่งตนเองของเครือข่ายป่าตะวันออก คือ แนวคิด สาม ห้า สาม
- สามแรก หมายถึง การเรียนรู้ในสามเรื่องสำคัญ ๆ ของคนทั่วไป คือ เรียนรู้ตัวเอง เรียนรู้ปัญหา และเรียนรู้ทรัพยากรที่มี
- ห้า หมายถึง การจัดการทรัพยากรห้าเรื่องพื้นฐานที่คนควรจัดการได้ ได้แก่ ข้าว อาหาร ยา ของใช้ และดิน-ปุ๋ย
- สาม ที่สอง หมายถึง แผนชีวิตและครอบครัว แผนชุมชน และแผนจัดการทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม
การพัฒนากิจกรรม
- ร้านผลิตภัณฑ์เครือข่ายป่าตะวันออก เป็นเครื่องมือกระตุ้นให้เกิดการเรียนรู้และคิดพัฒนาผลิตภัณฑ์จากทรัพยากรท้องถิ่นที่ตอบสนองต่อความต้องการพื้นฐานของคนในครอบครัวและชุมชน นอกจากนี้ร้านยังทำหน้าที่จัดหาและซื้อของใช้ที่จำเป็นที่ชุมชนสามารถผลิตได้มาจำหน่ายให้กับสมาชิกเพื่อความสะดวกด้วย
- การเรียนรู้เครือข่ายป่าตะวันออก เป็นกิจกรรมการเรีรยนรู้แนวพื้นฐานของ "วนเกษตร" เพื่อให้เกิดการจัดการทรัพยากรอย่างยั่งยืน
- กองทุนการเรียนรู้ เงินทุนที่เข้ามาสะสมในกองทุนจะนำไปใช้เพื่อการจัดกระบวนการเรียนรู้อย่างต่อเนื่อง
แนวทางการระดมทุน
สมาชิกร่วมกันลงหุ้นเพื่อให้เกิดการสะสมไปเรื่อย ๆ จนสามารถจัดตั้งเป็นกองทุนได้
กระบวนการคิดในการแก้ปัญหา
การเรียนรู้จากประสบการณ์ตรงสามารถนำความรู้ไปแก้ปัญหาได้จริง ทำให้เกิดความเชื่อมั่น และการพัฒนาความสามารถของคนในการจัดการทรัพยากรที่มีอยู่เพื่อแก้ปัญหาชีวิต โดยมีข้อมูลทางวิชาการเป็นตัวเสริมความเชื่อมั่น
กิจกรรมที่ประสบความสำเร็จ
- โครงการปลูกต้นไม้ใช้หนี้
- การพึ่งตนเอง
ที่มา :
- กรมส่งเสริมการเกษตร "ทำเนียบแหล่งเรียนรู้วิสาหกิจชุมชน", 2552.
- กองนโยบายเทคโนโลยีเพื่อการเกษตรและเกษตรกรรมยั่งยืน สำนักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ "การศึกษาผลสัมฤทธิ์ โครงการพัฒนาการเกษตรตามแนวทฤษฎีใหม่ โดยยึดปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง", 2550.