ศูนย์อินแปงภูพาน

ประวัติความเป็นมา

เครือข่ายวนเกษตรก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 2541 เนื่องจากป่าไม้ถูกทำลายพื้นที่ป่าไม้ลดลงเป็นอย่างมาก ศูนย์ศึกษาและพัฒนาวนศาสตร์ชุมชนที่ 3 จึงได้จัดทำโครงการอบรมชาวบ้านที่อยู่รอบ ๆ อำเภอภูพาน เพื่อเรียนรู้การอยู่อย่างพอเพียง มีอยู่มีกิน โดยไม่ต้องเข้าไปบุกรุกทำลายป่า ผู้เข้าอบรมรวมตัวกันจัดตั้งกลุ่มขึ้นมาโดยใช้ชื่อว่า "กลุ่มวนเกษตร" หมายถึง การปลูกพืชและเลี้ยงสัตว์แบบป่า ๆ ยกป่ามาไว้สวน เริ่มดำเนินการโดยการระดมทุน คือ การออมทรัพย์ และประชุมร่วมกันเพื่อแลกเปลี่ยนความคิดและพูดคุยกันในเรื่องการทำมาหากิน ภายในเวลา 3 ปี กลุ่มก็มีความเข้มแข็ง จึงได้ชักชวนผู้ที่อยู่ใกล้เคียงเข้ามาเป็นสมาชิกจนขยายไปทั้งอำเภอ และได้เข้าร่วมเป็นเครือข่ายกับศูนย์อินแปงบ้านบัว ตำบลกุดบาก อำเภอกุดบาก จังหวัดสกลนคร ในเวลาต่อมา ปัจจุบันเครือข่ายวนเกษตรมีสมาชิกทั้งสิ้น จำนวน 700 ครอบครัว 32 หมู่บ้าน ในเขตอำเภอภูพาน

หลักคิด

1. เน้นการปลูกอยู่ปลูกกิน เหลือกินก็ขาย อยู่อย่างพอเพียงมีเงินเก็บใช้หนี้ พึ่งตัวเองได้
2. ส่งเสริมและสนับสนุนให้สมาชิกมีอยู่มีกิน ไม่เป็นหนี้ ในเรื่องอาหารและของใช้ในครัวเรือน
3. สมาชิกรู้จักการใช้วัตถุดิบที่มีอยู่ในท้องถิ่นให้เกิดประโยชน์สูงสุด
4. การอยู่ด้วยกันแบบพี่แบบน้อง คณะกรรมการบริหาร คณะกรรมการหมู่บ้าน ทุกคนคือเครือข่ายพี่น้อง อยู่กันแบบถ้อยทีถ้อยอาศัยกัน การประณีประนอม ไม่เผด็จการ ทุกคนมีสิทธิ์ในการออกความเห็นในการแก้ไขปัญหา และสิ่งที่สำคัญก็คือการมีความเคารพในการตัดสินใจของส่วนรวม

แนวทางการบริหารจัดการ

1. จัดตั้งศูนย์การเรียนรู้ขึ้น โดยมีเจ้าของพื้นที่เป็นผู้รับผิดชอบและถ่ายทอดความรู้
2. คณะกรรมการศึกษาดูงานในพื้นที่ที่สมาชิกทำอยู่ทำกินอย่างน้อยเดือนละ 1-2 ครั้ง
3. จัดประชุมสัญจร ทุกหมู่บ้านที่เข้าร่วมเป็นสมาชิก เพื่อที่จะได้เข้าถึงสมาชิกทุกราย
4. ประธานและรองประธานเป็นผู้ตัดสินใจในการดำเนินกิจกรรม และในแต่ละกิจกรรมมีคณะกรรมการรับผิดชอบ

การพัฒนากิจกรรม

1. กิจกรรมออมทรัพย์ ให้สมาชิกออมเงิน โดยคณะกรรมการหมู่บ้านจะนำเงินออมทรัพย์ประจำเดือนไปฝากออมกับคณะกรรมการบริหารและคณะกรรมการบริหารจะนำเงินไปฝากกับธนาคารต่อไป ส่วนหนึ่งให้สมาชิกกู้เป็นเงินทุนในการประกอบอาชีพ
2. กิจกรรมฌาปนกิจศพ หากสมาชิกกิจกรรมออมทรัพย์เสียชีวิต ทางคณะกรรมการฌาปนกิจศพจะรวบรวมเงินจากสมาชิกจ่ายเงินให้ญาติผู้ตาย แนวทางการพัฒนา คือ จะคุ้มครองทุกคนในครอบครัวสมาชิก และจะรับสมาชิกเพิ่มจากเครือข่ายอื่น ๆ ที่มีความประสงค์จะเข้าร่วมกิจกรรม
3. กิจกรรมเมนู 5 กิจกรรมนี้ทางเครือข่ายได้เสนอโครงการของบประมาณไปยังโครงการ "ซิฟ" เพื่อนำงบประมาณไปช่วยเหลือสมาชิกและคนในครอบครัว มีการดำเนินกิจกรรมอยู่ 3 ประเภท คือ ประเภทที่ 1 คนพิการ/ทุนการศึกษา ประเภทที่ 2 รายได้น้อย (อยู่ในดุลพินิจของคณะกรรมการบริหาร/กรรมการหมู่บ้าน) ประเภทที่ 3 ปล่อยกู้ (สมาชิกที่มีพื้นที่มากกว่า 5 ไร่)
4. กิจกรรมกองทุนพันธุ์ไม้ เครือข่ายจะนำเงินที่ได้รับจากดอกผลของแต่ละกิจกรรมไปซื้อพันธุ์ไม้และรับบริจาคพันธุ์ไม้มาแจกให้กับสมาชิกที่ต้องการ โดยสมาชิกสามารถส่งคืนเป็นเงินหรือพันธุ์ไม้ก็ได้ จากนั้นจะนำเงินไปซื้อพันธุ์ไม้มาแจกให้กับสมาชิกคนอื่น ๆ ต่อไป
5. กิจกรรมผงนัว กิจกรรมที่ทำขึ้นเพื่อให้สมาชิกนำผงนัวใช้แทนผงชูรส ช่วยบำรุงสุขภาพ และรักษาโรคต่าง ๆ ได้อีกด้วย วัตถุดิบที่ใช้ในการผลิตก็มีอยู่ในชุมชน

แนวทางการระดมทุน

1. ทุนเริ่มต้นได้มาจากการเขียนขอโครงการเมนู 5
2. เงินออมทรัพย์ของสมาชิกทุกคน
3. รายได้ที่ได้จากกิจกรรมต่าง ๆ ที่ทางเครือข่ายวนเกษตรได้ดำเนินการ 5 กิจกรรม และทุนหมุนเวียนในเครือข่าย

กระบวนการคิดในการแก้ไขปัญหา

กรรมการแต่ละหมู่บ้านนำปัญหาที่เกิดขึ้น และข้อเสนอแนะของสมาชิกปรึกษาหารือกับคณะกรรมการบริหารชุดใหญ่ เพื่อแก้ปัญหาในวันที่ 10 ของทุกเดือน

องค์ความรู้ที่โดดเด่น

1. ด้านการเกษตรผสมผสานแบบวนเกษตร
2. องค์ความรู้แบบผู้รู้ในด้านต่างๆ เช่น ด้านวัฒนธรรม ด้านสิ่งแวดล้อม สมุนไพร ฯลฯ

ที่มา : กรมส่งเสริมการเกษตร "ทำเนียบแหล่งเรียนรู้วิสาหกิจชุมชน", 2552.