สถาบันชุมชนเกษตรกรรมยั่งยืน เครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือก

ความเป็นมา

สถาบันชุมชนเกษตรกรรมยั่งยืนเป็นองค์กรพัฒนาเอกชนที่ส่งเสริมกิจกรรมด้านเกษตรกรรมยั่งยืนและตลาดทางเลือกมาตั้งแต่ปี 2528 โดยในระยะเริ่มแรกดำเนินงานผ่านโครงการเผยแพร่และพัฒนาเครือข่ายผู้ผลิตและผู้บริโภคภาคเหนือตอนบน ต่อมาในปี 2536 จึงจัดตั้งเป็นสถาบันชุมชนเกษตรกรรมยั่งยืน และส่งเสริมกิจกรรมด้านเกษตรกรรมยั่งยืน และการเชื่อมโยงระหว่างผู้ผลิตและผู้บริโภคอย่างต่อเนื่อง นอกจากนี้สถาบันยังเป็นองค์กรประสานงานและดำเนินการด้านการผลิตและตลาดเกษตรอินทรีย์ในภาคเหนือ โดยความต้องการขององค์กรชาวบ้านและองค์กรพัฒนาเอกชน และต่อมาในปี 2550 จึงเริ่มดำเนินการฝึกอบรมเกษตรกรเรื่องเศรษฐกิจพอเพียง และได้รับการจัดตั้งเป็นศูนย์เครือข่ายปราชญ์ชาวบ้านในปีเดียวกัน

กิจกรรม/กระบวนการเรียนรู้

สถาบันชุมชนเกษตรกรรมยั่งยืนเชื่อว่าการทำการเกษตรด้วย “ระบบเกษตรกรรมยั่งยืน” (Sustainable Agriculture System)และการทำการตลาดด้วย “ระบบตลาดที่เป็นธรรม” (Fair Trade System) จะเป็นทางเลือกหนึ่งในการแก้ไขปัญหาข้างต้นได้ ซึ่งการทำการเกษตรและตลาดดังกล่าวควรมีการดำเนินงานและความสัมพันธ์เป็นแบบ “ชุมชน” และในรูปแบบของ “ชุมชนเกษตรกรรมยั่งยืน” ที่กลุ่มเกษตรกรและกลุ่มผู้บริโภคมีความสัมพันธ์ที่ดีต่อกัน มีการแลกเปลี่ยน เรียนรู้ช่วยเหลือเกื้อกูลกันและกันในด้านระบบเกษตร ระบบตลาด และด้านที่เกี่ยวข้อง และพัฒนายกระดับเป็น “ชุมชนยั่งยืน” ที่สมาชิกทุกคนมีการพัฒนาทุนทุกด้านของชุมชน มีการพัฒนาศักยภาพตนเองอย่างต่อเนื่อง คิดเป็น ทำเป็น แก้ปัญหาเป็น มีสุขภาพกายและจิตใจที่ดี มีความสุข ความสงบ มีการพึ่งตนเอง ได้รับความเป็นธรรม และมีความมั่นคงยั่งยืนทั้งทางด้านอาหาร เศรษฐกิจ สังคม การเมือง และสิ่งแวดล้อมในที่สุด

หลักสูตรหลักที่เปิดสอนในศูนย์คือ “เกษตรอินทรีย์ในระบบเกษตรกรรมยั่งยืนตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง” ประกอบด้วยวิชา คือ ฐานการศึกษาดูงาน ได้แก่ ตลาดสินค้าเกษตรอินทรีย์ มาตรฐานสินค้าเกษตรอินทรีย์ ตัวอย่างไร่ นา สวน เกษตรอินทรีย์ในระบบเกษตรกรรมยั่งยืน สวนเกษตรอินทรีย์หลังบ้านและโรงแปรรูปสินค้าเกษตรอินทรีย์ ส่วนฐานฝึกปฏิบัติ ประกอบด้วย การผลิตปุ๋ยชีวภาพ การผลิตถ่านแกลบและการผลิตปุ๋ยน้ำชา การผลิตจุลินทรีย์พื้นบ้านและการทำน้ำหมักจากพืชผัก ผลไม้ และสัตว์ การทำแปลงถาวรและการปลูกพืชแนวดิ่ง การเลี้ยงปลาในนาข้าว การทำบ่อลอยและบ่อดิน การเลี้ยงสุกร ไก่ เป็ด การผลิตอาหารเลี้ยงสัตว์ การเพาะเห็ด เรื่องโรคแมลง การผลิตน้ำส้มควันไม้และสมุนไพรกลั่น การทำบ่อแก๊สชีวภาพและการลดรายจ่ายในครัวเรือนด้วยการผลิตสบู่ แชมพูและน้ำยาเอนกประสงค์ ทั้งนี้ศูนย์ฯ มีแผนที่จะเพิ่มหลักสูตรที่เกี่ยวข้องกับการเลี้ยงปลาแบบบ่อลอย การเลี้ยงปลาในนาข้าว และพืชไฮโดรโปรนิค

การถ่ายทอดความรู้ของศูนย์ประกอบด้วย การบรรยาย ซึ่งส่วนใหญ่จะอยู่ในบริเวณอาคารฝึกอบรม และสถานที่ต่าง ๆ ที่เป็นเครือข่ายเรียนรู้ของศูนย์เครือข่ายปราชญ์ชาวบ้านซึ่งปัจจุบันมีอยู่ที่ อำเภอสารภี และอำเภอแม่แตง นอกจากนี้ยังมีการสาธิต ใช้เทคนิคสาธิตวิธีและสาธิตผล โดยสื่อวีดีทัศน์ให้ผู้เข้ารับการอบรมได้เห็นขั้นตอนก่อนที่จะทำกิจกรรม ส่วนการฝึกปฏิบัติ มีทั้งในและนอกห้องเรียน ส่วนใหญ่เน้นการบรรยาย ประกอบการใช้สื่อการสอน ส่วนที่แปลงเรียนรู้ เน้นขั้นตอน และวิธีการปฏิบัติ ในเรื่องเกษตรอินทรีย์ ส่วนกิจกรรมที่สำคัญอีกประการหนึ่งคือ การอภิปรายกลุ่ม เพื่อให้เกิดเวทีการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ทั้งที่แปลงและในห้องเรียน นอกจากนี้ศูนย์ฯ ยังมีกิจกรรมการศึกษาดูงานในสามหัวข้อหลัก คือ 1) เกี่ยวกับระบบตลาดที่ JJ Market ระบบตลาดเกษตรอินทรีย์ และการกำหนดราคา 2) ในอำเภอแม่แตง ศึกษาระบบการผลิตทั้งฟาร์มขนาดเล็ก กลาง และใหญ่ และ 3) ศึกษาระบบการแปรรูปผลผลิตอินทรีย์ ที่อำเภอแม่แตง ซึ่งเกษตรกรเดินทางไปศึกษาดูงานด้วยตนเองโดยรถเช่าประจำทาง

ความสำเร็จ/ผลที่ได้รับ/จุดเด่น

• สถาบันชุมชนเกษตรกรรมยั่งยืน เครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือก (ISAC) มีจุดเด่นในด้านการพัฒนา และจัดกระบวนการเรียนรู้ด้านต่าง ๆ ได้แก่ เกษตรอินทรีย์ในระบบเกษตรยั่งยืน ระบบตลาดการค้าที่เป็นธรรมด้านเกษตรอินทรีย์ มาตรฐานสินค้าเกษตรอินทรีย์ การคุ้มครองผู้บริโภค การลดการใช้สารเคมีทางการเกษตร การวางแผนการพัฒนาชุมชนและเกษตรแบบมีส่วนร่วม การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม การบริหารจัดการโครงการพัฒนาชุมชนและชนบท การพัฒนาโครงการ การติดตามและการประเมินผลโครงการ
• สถาบันชุมชนเกษตรกรรมยั่งยืน เครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือก (ISAC) เป็นศูนย์เครือข่ายปราชญ์ชาวบ้านที่มีการบูรณาการของหน่วยงานหลายหน่วยงานทั้งในส่วนราชการและเอกชน เข้ามาขอใช้สถานที่ร่วมกัน รวมทั้งศูนย์เครือข่ายปราชญ์มีความเข้มแข็งและมีศักยภาพสูง เพราะส่วนหนึ่งเกิดจากการสนับสนุนของสถาบันชุมชนเกษตรยั่งยืน ซึ่งเป็นสถาบันที่เข้มแข็ง มีการบริหารจัดการที่มีประสิทธิภาพและเป็นระบบ นอกจากนี้ยังมีการติดต่อกับศูนย์เครือข่ายเกษตรอินทรีย์ของสถาบัน ซึ่งกระจายอยู่ในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ 15 อำเภอ 37 ตำบล ในการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ เทคโนโลยีเอกสาร และพันธุ์พืชต่าง ๆ